پژوهشگران ادبیات تطبیقی به اتفاق نظر دارند که خاستگاه ادبیات تطبیقی در قالب نظریه، کشور فرانسه است. این اصطلاح برای نخستین بار، در دهه های آغازین قرن نوزدهم به کار رفت، بعد از دوره کوتاهی تبدیل شد به نظریه و امروزه در قالب رشته ای تثبیت شده، در بسیاری از دانشگاه های جهان دارای کرسی است و موسسه های پژوهشی معتبری در این زمینه فعال هستند. این در حالی است که سابقه تاریخی، نمودها و نمونه های تطبیقی در ادبیات ایران سابقه ای بیش از هزار سال دارد اما متاسفانه به دلیل نبود کرسی های دانشگاهی و موسسه های پژوهشی ویژه ادبیات تطبیقی، سابقه و پیشینه تاریخی این دانش نوپا، ناشناخته و مغفول مانده است؛ امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، کرسی های آموزشی و موسسات پژوهشی ادبیات تطبیقی فعال هستند اما نامی از ایران و ادبیات ایران با آنهمه قدمت و غنا نیست. این مقاله با هدف تبیین سهم و نقش ادبیات ایران در تمدن و فرهنگ جهانی، برآن است که به روش تحلیلی توصیفی، با ارایه شواهد و نمونه ها، سابقه تاریخی و نمود های عینی وجود ادبیات تطبیقی در ادبیات هزار سال پیش ایران، نشان دهد آنچه امروزه به مکتب فرانسه موسوم است، بیش از هزار سال پیش در ادبیات ایران سابقه داشته است.

چکیده عربی:من المعروف أن «آبیل ڤیلمان» الفرنسی هو اول من استخدم مصطلح «الأدب المقارن»، فلم یکن المصطلح لیدل، فی البدایة، علی علم ذی أصول ثم بعد مضی عقود من الزمن تحول الی علم ممنهج. منذ ذلک الزمن تطور هذا العلم تطورات کثیرة فظهرت اتجاهات مختلفة و واجهت تحدیات متعددة إلا أنه استطاع رغم ذلک کله أن یواصل طریقه.ان عرف الأدب المقارن بأنه علم یدرس العلاقات بین آداب قومیة مختلفة علی أساس «التأثیر و التأثر» أو «التشابه» أو أنه، علاوة علی ذلک، یدرس العلاقة بین الأدب و الفنون الجمیلة الأخری ﻛ «الموسیقا»، و «التصویر»، و «النحت»، أو أنه یدرس الأدب بمیادین المعرفة الإنسانیة کلها ﻛ «الفلسفة»، و «علم النفس»، و «علم الإجتماع» اذن یمکننا القول بأن نظریة الأدب الإسلامی المقارن المنبعثة من فکرة العلامة إقبال التقریبیة بین الشعوب الإسلامیة تعبر عن اتجاه نظری جدید فی حقل الأدب المقارن و النقد الأدبی، بحیث تستطیع هذه النظریة أن تقرب الشعوب الإسلامیة بعضها ببعض عن طریق دراسة العلاقات الأدبیة بینها. فکرة إقبال هذه التی تدعو الی ضرورة استفادة الشعوب الإسلامیة من آداب بعضها ببعض، واصلها کل من الدکتور طه ندا و الدکتور حسین مجیب المصری بالبحوث العملیة و التطبیقیة بین آداب الشعوب الإسلامیة و حولاها إلی نظریة جدیدة وهی «نظریة الأدب الإسلامی المقارن». هذه النظریة لم تحظ بعنایة مرموقة علی ایدی الأجیال التالیة بعد هما، لا فی القسم النظری و لا فی القسم العملی و التطبیقی. هذه الورقة ترید أن تطرح هذه النظریة من جدید و تلقی الضوء علی زوایاها المختلفة المدروسة و غیر المدروسة عسی أن تستطیع إزالة بعض الأخطار و التحدیات التی تهدد الأدب المقارن فی البلدان الإسلامیة.   چکیده فارسی:اصطلاح ادبیات تطبیقی را، به عنوان دانشی روشمند، نخستین بار آبل ویلمن در فرانسه مطرح کرد و از آن زمان تاکنون با فراز و نشیب ها و رویکردهای گوناگون و با قلمرو پژوهشی گسترده و با ماهیت میان رشته ای، به راه خود ادامه داده است. اگر ادبیات تطبیقی را بررسی علمی روابط و مناسبات میان ادبیات ملل مختلف بر اساس تاثیرگذاری و تاثیرپذیری یا بر اساس تشابه میان آنها تعریف کنیم و یا آن را بررسی رابطه ادبیات با سایر هنرهای زیبا، حتی با سایر عرصه های علوم انسانی مانند فلسفه، تاریخ، جامعه شناسی و ادیان بشناسیم، نظریه ادبیات تطبیقی اسلامی - که ملهم از اندیشه وحدت گرایانه علامه اقبال لاهوری است که ادبیات را عامل وحدت بخش میان ملت های اسلامی می داند - می تواند به عنوان رهیافتی نوین در عرصه ادبیات و نقد مطرح شود و ملل اسلامی را از طریق بررسی مناسبات آثار ادبی آنها، به یکدیگر نزدیکتر کند. این نظریه را دکتر طه ندا و دکتر حسین مجیب المصری با انجام پژوهش های تطبیقی میان آثار ادبی ملل اسلامی، مطرح کرده اند، اما متاسفانه هم در بخش نظری و هم در بخش عملی راهشان ادامه پیدا نکرد. این پژوهش در پی طرح مجدد این اندیشه مهم و شناساندن زوایای گفته و ناگفته و نوشته و نانوشته آن است.

ادبیات تطبیقی علمی است متحول که در طول حیاتش در اروپا و آمریکا تعاریف و گرایش های گوناگونی داشته است. بحث بر سر اروپا محوری گروهی از تطبیقگران، در مقابل موضع گیری گروهی دیگر، که تا چند صباحی موجبات تشتت را فراهم کرده بودند، در اواخر قرن بیستم بُعد جدیدی یافت و در نتیجه، زمینه بعضی از مطالعات تطبیقی دوباره متحول شد و مفاهیم جدیدی ارائه گردید. در همین زمینه، ملیت گرایی، که محلی از اعراب نداشت، به شکل گرایش های گوناگونی ظاهر شد. حوزه تطبیقی بعضی از بخش های ادبیات تطبیقی، که وسیع شده است، مثل ادبیات ترجمه، هم اکنون زمینه های تطبیقی چندی، از جمله جایگاه مترجم و ترجمه را فراهم کرده است. در مقاله حاضر به بررسی این روند تا به امروز پرداخته شده است و در مقاطع زمانی گوناگون هم، تعاریف ادبیات تطبیقی مورد بحث قرار گرفته است.

عصری که در آن به سر می بریم، عصر تلاقی علوم و دانش ها و تخصص های بین رشته ای است. یکی از این دانش های میان رشته ای که تاسیس و توسعه آن ضروری به نظر می رسد، ادبیات تطبیقی فارسی – عربی است که رویای دیرین اهل ادب بوده است و اخیرا چند ترمی است که دوره کارشناسی ارشد آن در تعداد محدودی از دانشگاه های وزارت علوم افتتاح شده است، ولی متاسفانه در این رشته با کمبود شدید متخصص و مدرس مواجهیم و تا تحقق کامل آن رویا فاصله بسیار داریم. در این مقاله ضمن بحث مختصری درباره تعریف و تسمیه ادبیات تطبیقی به بیان برخی کمبودها و نیازهای این رشته نوپا (به ویژه کمبود استاد چند زبانه) پرداخته شده و در پایان، راهکارهایی نیز برای خروج از این مضیق دشوار ارائه گشته است. امید آن که مقال فرا روی، موجب فزونی روشن بینی و واقع گرایی شود و ما را در راه تامین آتیه ای امیدبخش برای ادبیات تطبیقی ثمر دهد.